اوکولهله (یوکللی) چیست؟
اوکولهله یا یوکللی (به انگلیسی Ukulele) یک ساز زهی و از خانواده سازهای لوت (Lute) است. این ساز معمولا ۴ سیم دارد و با ضربه زدن به سیمها با انگشت شست و اشاره یا با تکنیکهای ریتمنوازی (Strumming) نواخته میشود. سازهایی مانند گیتار، عود و تار نیز از خانواده سازهای لوت هستند.

واژهشناسی
تلفظ اوکولهله
این ساز ریشه در زبان و فرهنگ بومیان جزایر هاوایی دارد و کلمه Ukulele در زبان هاوایی، «اوکولهله» (oo-koo-ley-ley) تلفظ میشود. با توجه به گسترش این ساز به کشورهای انگلیسیزبان تلفظ «یوکللی» (you-ka-ley-ley) نیز بسیار رایج است.
میتوانید تلفظ این ساز به زبان هاوایی را بشنوید:
تلفظ این ساز به زبان انگلیسی:
در ایران هر دو نام اوکولهله و یوکللی برای این ساز استفاده میشود.
معنای کلمه اوکولهله
برای معنای کلمه اوکولهله روایتهای متفاوتی وجود دارد. در فرهنگ لغت هاوایی (Hawaiian Dictionary) اوکولهله را «کک جهنده» ترجمه کردهاند؛ از ترکیب دو کلمه «ʻuku» به معنای ساس یا کک و «lele» به معنای پریدن یا جهیدن.

یکی از روایتهای پرطرفدار در مورد منشا این نام مربوط به فردی به نام ادوارد پورویس (Edward Purvis) است که به عنوان افسر ارتش بریتانیا در هاوایی خدمت میکرد. او فردی سرزنده و پرانرژی بود که جثه کوچکی داشت و میتوانست ساز ماشتی (Machete – سازی پرتغالی که اوکولهله از آن الهام گرفته شده) را به خوبی بنوازد. مردم هاوایی به دلیل جثه کوچک و جنبوجوش زیاد، به او لقب «کک جهنده» را داده بودند. بعدها این لقب به سازی که ادوارد مینواخت نیز اطلاق شد.
داستان دیگر بر اساس حرکت سریع دست نوازندگان در هنگام نواختن بوده و اینکه مردم هاوایی سرعت دست نوازندگان بر روی ساز را تشبیه به پرش یک حشره بر روی دسته ساز کردهاند که با سرعت در حال حرکت کردن و جنبیدن است.
اما روایت دیگری هم در مورد معنای کلمه اوکولهله وجود دارد. لیلیواوکالانی (Liliʻuokalani) آخرین ملکه جزایر هاوایی این کلمه را «هدیهای که از جایی دیگر آمده» معنا کرده بود. از ترکیب کلمات «uku» به معنی پاداش یا هدیه و «lele» به معنی آمدن یا رسیدن.
ملکه لیلیواوکالانی موسیقیدان و آهنگساز بسیار برجستهای بود و در یادداشتهایش بیان کرده است که مردم بومی سازی به نام «اوکهکه» (ʻŪkēkē) داشتند که یک کمان موسیقی سنتی است و در هاوایی نواخته میشد و به نظر ملکه نام این ساز از ساز سنتی هاوایی گرفته شده است.

تاریخچه اوکولهله
برای بررسی تاریخچه اوکولهله باید به قرن نوزدهم بازگردیم. در سال ۱۸۷۹ یک کشتی بریتانیایی به نام راون کرگ (Ravenscrag) از جزیره مادیرا (Madeira) در پرتغال وارد هاوایی شد. هدف این سفر انتقال کارگران برای کار در مزارع نیشکر به هاوایی بود. در میان مسافران این کشتی سه مهاجر پرتغالی به نامهای مانوئل نونز (Manuel Nunes)، آگوستو دیاز (Augusto Dias) و خوزه دو اسپریتو سانتو (Jose do Espirito Santo) که منبتکار و سازنده ساز بودند حضور داشتند.
یکی دیگر از مسافران ژائو فرناندز (Joao Fernandes) پس از رسیدن کشتی به بندر هونولولو، شروع به نواختن سازی به نام ماشتی (Machete) کرد و با سرعت دست و صدای جادویی ساز توانست اهالی هاوایی را تحت تاثیر قرار دهد.
دیوید کالاکائوآ (Kalākaua) پادشاه هاوایی که خود عاشق موسیقی بود بسیار از این ساز استقبال کرد و آن را در مراسمها و جشنهای سلطنتی وارد کرد. همراهی پادشاه با این ساز نقش بسیار مهمی در شکلگیری اوکولهله و محبوبیت آن در هاوایی داشت.

سه مهاجر پرتغالی پس از پایان دوران کارشان در مزارع نیشکر در هاوایی اقامت گزیدند و در هونولولو فروشگاه تولید ادوات موسیقی و مبلمان تاسیس کردند. آنها شروع به ساخت سازی کردند که ترکیبی از دو ساز پرتغالی یعنی ماشتی (Machete) و راجائو (Rajão) بود.

ماشتی سازی کوچک با ۴ سیم بود و راجائو ۵ سیم داشت و بزرگتر بود. ساز جدیدی که این سه مهاجر تولید کردند سایز و شکل ظاهری خود را از ماشتی گرفته بود و سیمبندی و کوک آن الهام گرفته از ۴ سیم اول راجائو بود. این ساز جدید با چوب بومی هاوایی یعنی چوب کوآ (Koa) ساخته شد و اوکولهله نام گرفت.
با ورود اوکولهله به فستیوال بینالمللی در سانفرانسیسکو در سال ۱۹۱۵ توجه جهانیان به این ساز معطوف شد. اوکولهله به عنوان سازی ارزانقیمت و قابل حمل به یکی از سازهای محبوب در آمریکا تبدیل شد. خیلی سریع در سبکهای مختلف موسیقی مانند سبک جاز و کانتری وارد شد. اوکولهله در کانادا در سیستمهای آموزشی مورد استفاده قرار گرفت. در ژاپن به شهرت رسید و انجمن اوکولهلهنوازان نیهون در سال ۱۹۵۹ شکل گرفت. کمدینها و بازیگرانی همچون جورج فورمبی (George Formby)، تسی اُشی (Tessie O’shea) با نواختن این ساز در بسیاری از فیلمها به محبوبیت و به شهرت رسیدن این ساز کمک کردند.
تشکیل ارکسترهایی مانند ارکستر اوکولهله بریتانیای کبیر (Great Britain Ukulele orchestra) و اجرا در سراسر دنیا کمک شایانی در به اوج رسیدن این ساز کوچک کرد. میتوانید مقاله دلائل محبوبیت اوکولهله را نیز بخوانید.

ساختار اوکولهله
ساختار اوکولهله به طور کلی بسیار شبیه به ساز گیتار است، با این تفاوت که به جای ۶ سیم، ۴ سیم دارد و ابعاد آن کوچکتر است. اوکولهله به طور کلی به دو بخش بدنه (Body) و دسته (Neck) تقسیم میشود.

بدنه اوکولهله
بدنه کاسهساز یا جعبه رزونانس است که صدا در آن تقویت میشود. بدنه شامل بخشهای زیر است:
- صفحه صدا (Soundboard): صفحه رویی ساز که بیشترین تاثیر را بر روی صدای تولید شده دارد.
- سوراخ صدا (Sound hole): حفرهای که بر روی صفحه رویی قرار دارد و صدا از طریق آن از بدنه خارج میشود.
- خرک (Bridge): قطعهای چوبی است که بر روی صفحه رویی ساز چسبانده میشود و سیمها بر روی آن ثابت میشوند. خرکها در اوکولهله انواع مختلفی دارند مانند خرک گرهدار (Tie bar) یا خرک ردشدنی (Through bridge).

- شیطانک پایین (Saddle): قطعه باریکی است که بر روی خرک قرار میگیرد و ارتفاع سیمها را تنظیم میکند. جنس آن معمولا از استخوان، پلاستیک یا چوب است.

دسته اوکولهله
دسته بخش چوبی بلندی است که بدنه را به سرساز متصل میکند و شامل بخشهای زیر است:
- صفحه انگشتگذاری (Fretboard): قطعهای چوبی است که بر روی دسته چسبانده میشود و نوازنده با فشردن سیمها بر روی آن، نتهای مختلف را مینوازد.
- فرت (Fret): میلههای فلزی نازکی هستند که در فواصل مشخص بر روی فرتبورد نصب شدهاند و هر فرت بیانگر یک نیمپرده موسیقی است.
- نشانگرهای فرت (Fret markers): نقاطی هستند که معمولا بر روی فرتهای ۵، ۷، ۱۰ و ۱۲ برای راهنمایی نوازنده قرار میگیرند.

- شیطانک بالا (Nut): قطعه باریکی از جنس استخوان یا پلاستیک است که در ابتدای سرساز قرار دارد و شیارهایی بر روی آن تعبیه شده تا سیمها با فاصله منظم عبور کنند.
- سرساز (Headstock): بخش بالایی دسته است که گوشیهای کوک بر روی آن نصب میشوند. سرسازها معمولا به صورت یکپارچه (Solid) یا شکافدار (Slotted) طراحی میشوند.
- گوشیهای کوک (Tuning pegs): پیچهایی هستند که برای سفت و شل کردن سیمها و در نتیجه کوک کردن ساز به کار میروند.

برای آشنایی بیشتر با بخشهای مختلف اوکولهله میتوانید این ویدئو را ببینید.
سایزهای اوکولهله (یوکللی)
اوکولهله در ۴ سایز اصلی تولید میشود که از کوچک به بزرگ به ترتیب عبارتند از: سوپرانو (Soprano)، کنسرت (Concert)، تنور (Tenor) و باریتون (Baritone).
علاوه بر این ۴ سایز اصلی، سایز دیگری به نام باس (Bass) نیز وجود دارد که ساختاری شبیه به گیتار باس با سیمهای ضخیم پلیاورتان دارد.
برای بررسی مدلهای موجود و انتخاب ساز مناسب، میتوانید به صفحه خرید اوکولهله و لوازم جانبی در فروشگاه آکادمی مراجعه کنید.

۱. اوکولهله سوپرانو (Soprano)

اوکولهله سوپرانو کوچکترین عضو این خانواده و یکی از محبوبترینهاست. اولین اوکولهلههایی که در هاوایی ساخته شدند همین سایز سوپرانو بودند؛ بنابراین به سایز سوپرانو، سایز استاندارد نیز میگویند.
این سایز گزینهای عالی برای سفر است، چون بسیار سبک بوده و در هر کیفی جا میشود. اگرچه فاصله فرتها نزدیکتر است، اما برای تمام دستها و انگشتان قابل استفاده است.
۲. اوکولهله کنسرت (Concert)
اوکولهله سایز کنسرت در سال ۱۹۲۰ تولید شد. کمی از سوپرانو بزرگتر است، بنابراین حجم صدای بیشتر و عمیقتری دارد. گزینهای همهکاره برای همراهی خواندن یا سولو نوازی است.

۳. اوکولهله تنور (Tenor)

دسته بلندتر، تعداد فرتهای بیشتر و رزونانس عمیقتر، این ساز را به انتخابی محبوب برای نوازندگان حرفهای و اجرای سولو تبدیل کرده است.
۴. اوکولهله باریتون (Baritone)
بزرگترین سایز این خانواده که در سال ۱۹۴۰ به وجود آمد. کوک آن شبیه به ۴ سیم پایین گیتار است و اجرایی بسیار گرم و نزدیک به گیتار ارائه میدهد.

۵. اوکولهله باس (Bass)

جدیدترین عضو این خانواده که در سال ۲۰۰۷ توسط کمپانی کالا به دنیای موسیقی معرفی شد. این ساز صدایی دقیقا مشابه گیتار باس تولید میکند.
مشخصات سایزهای مختلف اوکولهله را در جدول زیر مشاهده میکنید:
| سایز | طول کل (سانتیمتر) | طول مقیاس (Scale) | تعداد فرت | کوک استاندارد |
|---|---|---|---|---|
| سوپرانو | ۵۳ سانتیمتر | ۳۳ سانتیمتر | ۱۲ تا ۱۵ | G – C – E – A |
| کنسرت | ۵۸ سانتیمتر | ۳۸ سانتیمتر | ۱۵ تا ۱۸ | G – C – E – A |
| تنور | ۶۶ سانتیمتر | ۴۳ سانتیمتر | ۱۷ تا ۱۹ | G – C – E – A |
| باریتون | ۷۶ سانتیمتر | ۴۸ سانتیمتر | ۱۹ تا ۲۱ | D – G – B – E |
| باس | ۷۶ سانتیمتر | ۵۱ سانتیمتر | ۱۶ تا ۲۱ | E – A – D – G |
برای آشنایی بیشتر با سایزهای اوکولهله میتوانید این ویدئو را ببینید.
کوک اوکولهله (یوکللی)
کوک کردن به معنای شل یا سفت کردن سیمهاست تا زمانی که به بسامد (فرکانس) دقیق نت مورد نظر برسند.

ترتیب سیمها در اوکولهله از پایینترین سیم (سیم اول) به بالاترین سیم (سیم چهارم) به این صورت است:
- سیم ۱: نت لا (A)
- سیم ۲: نت می (E)
- سیم ۳: نت دو (C)
- سیم ۴: نت سل (G)
کوک اوکولهلههای سوپرانو، کنسرت و تنور یکسان است؛ بنابراین با یادگیری هرکدام از این سه سایز، به راحتی میتوانید دو سایز دیگر را بنوازید. اما کوک اوکولهله باریتون با این سه ساز تفاوت دارد و شبیه به چهار سیم پایینی گیتار است (D – G – B – E).
میتوانید ویدئوی نحوه کوک کردن با تیونر و اپلیکیشنها را در دوره رایگان آشنایی با اوکولهله ببینید.
بهترین حالت تیونر برای کوک کردن اوکولهله را در این مقاله بخوانید.
برندهای اوکولهله (یوکللی)
با افزایش محبوبیت این ساز، برندهای مختلفی در سرتاسر جهان اقدام به تولید اوکولهله کردهاند. از مشهورترین برندهای سازنده اوکولهله در جهان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
کالاه (Kala)
کمپانی کالا در سال ۲۰۰۵ در پتالومای کالیفرنیا تاسیس شد و در حال حاضر بزرگترین و محبوبترین تولیدکننده اوکولهله در سراسر دنیاست.

آنوئنوئه (aNueNue)
برند آنوئنوئه در سال ۲۰۰۷ تاسیس شد. نام آن در زبان هاوایی به معنای «رنگین کمان» است و اوکولهلههایی با کیفیت ساخت بالا و صدای بسیار شفاف تولید میکند.

کوردوبا (Cordoba)
کوردوبا برندی خوشنام در زمینه تولید گیتارهای کلاسیک اسپانیایی و اوکولهله است که کیفیتی استاندارد و حرفهای ارائه میدهد.

کاماکا (Kamaka)
قدیمیترین برند تولیدکننده اوکولهله در هاوایی است که در سال ۱۹۱۶ توسط ساموئل کاماکا تاسیس شد. کاماکا سازنده اولین اوکولهله پایناپل (Pineapple) در جهان است.

مارتین (C.F. Martin & Co.)
یکی از اصیلترین و قدیمیترین شرکتهای سازنده گیتار آکوستیک در آمریکا که در دهه ۱۹۱۰ شروع به ساخت اوکولهله کرد.

کوآلوها (KoAloha)
یکی دیگر از ۳ برند بزرگ هاوایی (3Ks) که در سال ۱۹۹۵ توسط آلوین اوکامی تاسیس شد و سازهای دستساز بینظیری میسازد.

کانیلیا (Kanile’a)
سومین برند از خانواده 3Ks هاوایی که در سال ۱۹۹۸ در کایلوا تاسیس شد و به خاطر مهندسی دقیق و مهاربندیهای مدرن صدا شهرت دارد.

انواع اوکولهله (یوکللی)
به غیر از مدلهای استاندارد، انواع دیگری از سازهای ترکیبی و خاص در این خانواده وجود دارند:
۱. گیتارلهله (Guitarlele)
ترکیبی از گیتار و اوکولهله با ۶ سیم که برای نوازندگان گیتار که سازی کوچک و قابل حمل میخواهند انتخابی ایدهآل است.

۲. بانجولله (Banjolele)
سازی با بدنه بانجو و دسته اوکولهله که صدایی تیز، زنگدار و بلند دارد و در دهه ۱۹۲۰ بسیار محبوب بود.

۳. هارپ اوکولهله (Harp Ukulele)
دارای یک دسته کمکی و سیمهای باس آزاد بدون فرت است که صدایی پرحجم و رویایی شبیه به چنگ تولید میکند.

۴. رزوناتور اوکولهله (Resonator Ukulele)
به جای صفحه چوبی، دارای مخروط آلومینیومی در کاسه است که حجم و کاراکتر صدای فلزی خاصی به ساز میبخشد.

۵. اوکولهله الکتریک (Electric Ukulele)
بدنه توپر چوبی بدون کاسه آکوستیک با پیکاپهای مغناطیسی که برای نواختن با آمپلیفایر و افکتها استفاده میشود.

۶. یوکلین (Ukelin)
ترکیب اوکولهله و ویولن که همزمان با آرشه و زخمه نواخته میشده است.

۷. اوکولهله تاهیتی (Tahitian)
نسخه بومی اوکولهله بدون جعبه رزونانس استاندارد که سوراخ خروجی آن در پشت ساز قرار دارد و صدایی بلند دارد.

از دیگر سازهای مشابه در خانواده سازهای سیمدار میتوان به کاواکینیو (Cavaquinho)، راجائو (Rajao)، تیمپله جزایر قناری (Timple)، کواترو ونزوئلایی (Cuatro) و چارانگو (Charango) اشاره کرد.
